Беларускі Экзархат (Беларуская Праваслаўная Царква) Маскоўскага Патрыярхата ўтвораны ў кастрычніку 1989 г. у адпаведнасьці з рашэньнем Архірэйскага Сабору Рускай Праваслаўнай Царквы, якое праходзіла 9–11 кастрычніка 1989 года.

Наступны Архіерэйскі Сабор Рускай Праваслаўнай Царквы, на паседжаннях 30-31 студзеня 1990 года, заслухаўшы даклад Праасвяшчэннага Кірыла, арцыбіскупа Смаленскага і Калінінградскага (цяпер Найсвяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі) вызначыў прыняць «Палажэнне аб Эстаўрыхах». Рашэнні гэтага Архірэйскага Сабора былі зацверджаны Памесным Саборам Рускай Праваслаўнай Царквы, які прайшоў 7-8 чэрвеня 1990 года. У кананічных адносінах Беларускі Экзархат - гэта адміністрацыйна-тэрытарыяльная адзінка Рускай Праваслаўнай Царквы, якая аб'ядноўвае епархіі з іх благачыннямі, прыходамі, манастырамі, духоўнымі навучальнымі ўстановамі, якія знаходзяцца ў межах Рэспублікі Беларусь. Кіраванне Беларускім Экзархатам ажыццяўляе Патрыяршы Экзарх, які адначасова з'яўляецца кіруючым архіерэем Мінскай епархіі і кіраўніком Мінскай мітраполіі.

16 кастрычніка 1989 года Свяшчэнны Сінод Рускай Праваслаўнай Царквы прызначыў Патрыяршым Экзархам мітрапаліта Мінскага і Беларускага Філарэта (Вахрамеева), засвоіўшы яму тытул "Мінскі і Гродзенскі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі". Пасля заснавання самастойнай Гродзенскай дыяцэзіі, а таксама ў сувязі з утварэннем незалежнай дзяржавы – Рэспублікі Беларусь, у 1992 годзе тытул Патрыяршага Экзарха быў зменены і пачаў абвяшчацца за богаслужэннем, як “Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі”. Рашэннем Свяшчэннага Сінода Рускай Праваслаўнай Царквы ад 25 снежня 2013 г. Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі мітрапаліт Мінскі і Слуцкі Філарэт быў палічаны на спакой у сувязі з дасягненнем 75-гадовага ўзросту. Сінод вызначыў быць мітрапаліту Філарэту «Ганаровым Патрыяршым экзархам усяе Беларусі», захаваўшы за ім права ўдзелу ў працы Свяшчэннага Сінода і ганаровае пратакольнае месца за набажэнствамі і ў афіцыйных цырымоніях. Новым Патрыяршым Экзархам усяе Беларусі тады ж быў абраны мітрапаліт Разанскі і Міхайлоўскі Павел (Панамароў), якому быў засвоены тытул "Мінскі і Слуцкі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі". У кастрычніку 2014 года, у сувязі з заснаваннем у Беларускім Экзархаце новых самастойных дыяцэзій і ўдакладненнем межаў Мінскай епархіі, Свяшчэнны Сінод Рускай Праваслаўнай Царквы засвоіў Патрыяршаму Экзарху, мітрапаліту Паўлу новы тытул: "Мінскі і Заслаўскі".

Вышэйшая заканадаўчая, выканаўчая і судовая ўлада ў Беларускім Экзархаце належыць Сіноду, які складаецца з кіруючых епархіяльных архірэяў і ўзначальваецца Патрыяршым Экзархам. Сінод дзейнічае ў межах кампетэнцыі, якая вызначаецца царкоўнымі канонамі і Статутамі Рускай Праваслаўнай Царквы і Беларускага Экзархата. Сінод падсправаздачны Свяцейшаму Патрыярху Маскоўскаму і ўсяе Русі, Свяшчэннаму Сіноду РПЦ, якім належыць права канчатковага зацвярджэння пастаноў Сінода Беларускага Экзархату, іх адмены або змянення. Сінод Беларускага Экзархата абірае і прапануе на зацвярджэнне Свяшчэннага Сінода РПЦ кіруючых і вікарных архірэяў у межах Экзархата; прадстаўляе архірэяў Экзархата для ўдзелу ў працы Свяшчэннага Сінода РПЦ у якасці часовых членаў; сцвярджае на пасадзе настаяцеляў і ігуменняў манастыроў, якія знаходзяцца ў межах Экзархата; вырашае багаслоўскія, літургічныя, дысцыплінарныя, пастырскія і царкоўна-адміністрацыйныя пытанні, якія маюць рэгіянальнае значэнне; каардынуе дабрачынную, сацыяльную і міратворчую дзейнасць епархій, якія ўваходзяць у склад Беларускага Экзархату. Сінод Экзархата ажыццяўляе назіранне за дзейнасцю духоўных школ і плануе падрыхтоўку кадраў духавенства. Сінод Беларускага Экзархата прызначае Кіраўніка спраў Мінскай экзархіі, Сінод ухваляе бюджэт Экзархата, каштарысы выдаткаў яго ўстаноў і адпаведныя фінансавыя справаздачы. Сінод Беларускага Экзархату склікае Патрыяршы Экзарх і старшынюе на ім, а таксама прадстаўляе Беларускі Экзархат у Свяшчэнным Сінодзе РПЦ на правах яго пастаяннага члена. На Экзарха ўскладзены абавязкі па падтрыманні адзінства епіскапата Беларускага Экзархата і назіранні за выкананнем архірэямі сваіх архіпастырскіх абавязкаў. У неабходных выпадках Экзарх можа вырашаць непаразуменні, якія ўзнікаюць паміж архірэямі, не звяртаючыся да фармальнага судаводства; ажыццяўляе паўнамоцнае прадстаўніцтва перад дзяржаўнымі ўладамі Рэспублікі Беларусь па ўсіх пытаннях, якія датычацца дзейнасці Экзархата. Іншая афіцыйная раўназначная назва Беларускага Экзархата — «Беларуская Праваслаўная Царква».

Рашэннем Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы ад 26 лютага 2014 года быў заснаваны Духоўна-адміністрацыйны цэнтр - Мінская Экзархія, як орган па кіраванні Беларускім Экзархатам. Мінская Экзархія аб'ядноўвае Сінадальныя аддзелы і структуры, якія знаходзяцца ў непасрэдным упраўленні Патрыяршага Экзарха і Сінода Беларускай Праваслаўнай Царквы, а таксама канцылярыю Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі. У склад Мінскай Экзархіі ўваходзяць: Упраўленне справамі Мінскай Экзархіі, якое ўключае Кантрольную кананічна-прававую камісію і Сакратарыят Упраўленне справамі; Сінадальныя аддзелы Беларускага Экзархата; прэс-службу Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі; службу справаводства; юрыдычную службу і фінансава-гаспадарчую службу (бухгалтэрыю).

Упраўленне справамі Мінскай Экзархіі створана шляхам рэарганізацыі існаваўшага раней Упраўлення справамі Беларускай Праваслаўнай Царквы і мае задачу аказання дапамогі Патрыяршаму Экзарху ўсяе Беларусі ў ажыццяўленні паўнамоцтваў, прадугледжаных Статутам Рускай Праваслаўнай Царквы і Статутам Экзархата, а таксама выкананне даручэнняў Экзарха ў сферы царкоў.

Акрамя Упраўлення справамі, на пачатак 2015 года ў склад Мінскай Экзархіі ўваходзіла 17 Сінадальных аддзелаў і камісій Беларускай Праваслаўнай Царквы: Сінадальны аддзел па ўзаемаадносінах Царквы і грамадства; Сінадальны інфармацыйны аддзел; Сінадальны аддзел па царкоўнай дабрачыннасці і сацыяльным служэнні; Сінадальны аддзел па справах манастыроў і манастве; Сінадальны аддзел па справах моладзі; Сінадальны аддзел рэлігійнай адукацыі і катэхізацыі; Сінадальная камісія па кананізацыі святых; Сінадальная рэвізійная камісія; Сінадальны аддзел па ўзаемадзеянні з Узброенымі Сіламі і іншымі воінскімі фарміраваннямі Рэспублікі Беларусь; Сінадальны місіянерскі аддзел; Камісія па выставачнай дзейнасці; Сінадальны паломніцкі аддзел; Сінадальны аддзел па ўзаемадзеянні з казацтвам; Сінадальны аддзел па турэмным служэнні. На правах Сінадальных устаноў дзейнічаюць таксама Царкоўны Суд Беларускага Экзархату; Выдавецкая Рада Беларускага Экзархату і Ўзнагародная камісія Беларускага Экзархату.

Да часу ўтварэння Беларускага Экзархата ў яго складзе было 4 епархіі (Мінская, Полацкая, Пінская і Магілёўская). У 1990 годзе адноўлены біскупскія кафедры ў Брэсце і Гомелі, у 1991 годзе - Навагрудку і Гродне, у 1992 годзе - Тураве і Віцебску. У 2007 годзе ўтворана Бабруйская епархія. У 2002 годзе ў складзе Мінскай епархіі заснавана Барысаўскае вікарыяцтва. У 2006 годзе засноўваецца Друцкае вікарыяцтва Віцебскай дыяцэзіі.

У кастрычніку 2014 года Свяшчэнны Сінод Рускай Праваслаўнай Царквы, па прадстаўленні Патрыяршага Экзарха ўсяе Беларусі, мітрапаліта Мінскага і Заслаўскага Паўла, утварыў у межах Экзархата некалькі новых самастойных епархій: Барысаўскую, Маладзечанскую і Слуцкую, вылучыўшы іх са складу. Тэрыторыя Мінскай епархіі была абмежавана межамі горада Мінска і Мінскага адміністрацыйнага раёна. Тады ж, для каардынацыі дзейнасці кіруючых архірэяў новаствораных епархій, Свяшчэнным Сінодам Рускай Праваслаўнай Царквы была ўтворана Мінская мітраполія Беларускага Экзархата ў складзе Мінскай, Барысаўскай, Маладзечанскай і Слуцкай епархій. Кіраўніком Мінскай мітраполіі быў назначаны мітрапаліт Мінскі і Заслаўскі, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі Павел. У снежні 2014 года Свяшчэнны Сінод Рускай Праваслаўнай Царквы прыняў рашэнне аб заснаванні ў межах Беларускага Экзархата Лідскай епархіі шляхам выдзялення яе са складу Навагрудскай епархіі. У Навагрудскай епархіі было створана Дзятлаўскае вікарыяцтва.

Да пачатку 2015 года ў Беларускім Экзархаце было 14 дыяцэзій: Мінская і Заслаўская, Полацкая і Глыбоцкая; Пінская і Лунінецкая; Магілёўская і Мсціслаўская; Брэсцкая і Кобрынская; Гомельская і Жлобінская; Навагрудская і Слонімская; Гродзенская і Ваўкавыская; Тураўская і Мазырская; Віцебская і Аршанская; Барысаўская і Мар'інагорская; Слуцкая і Салігорская; Маладзечанская і Стаўбцоўская; Лідская і Смаргонская, а таксама Дзятлаўскае вікарыяцтва Навагрудскай епархіі. У Беларускім Экзархаце, на пачатак 2015 года налічвалася 1612 царкоўных прыходаў з правам юрыдычнай асобы і 35 манастыроў/ Сваё служэнне здзяйснялі 15 архірэяў, 1691 святар, 216 дыяканаў, 432 манаства і манахаў. Праводзіліся навучальная падрыхтоўка ў Мінскай духоўнай акадэміі, у 2-х духоўных семінарыях, інстытуце тэалогіі Белдзяржуніверсітэта, у 4-х духоўных вучылішчах. Ажыццяўляла сваю дзейнасць Выдавецтва Беларускага Экзархату.

Сваю беларускую паству неаднаразова наведвалі Прадстаяцелі Рускай Праваслаўнай Царквы. У чэрвені 1991 года Першасвяціцельскі візіт здзейсніў Найсвяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Аляксій Другі. Гэта быў першы візыт Патрыярха Маскоўскага на беларускую зямлю за ўсю яе гісторыю. Наступныя свае візіты ў межы Беларускага Экзархату Найсвяцейшы Патрыярх Аляксій Другі здзейсніў у ліпені 1995 года; у верасні 1998 года; у чэрвені 2001 года; у маі 2002 года і ў кастрычніку 2008 года, незадоўга да сваёй смерці.

Абраны на Памесным Саборы Рускай Праваслаўнай Царквы, які праходзіў 27-28 студзеня 2009 года, Свяцейшы Патрыярх Маскоўскі і ўсяе Русі Кірыл наведаў сваю беларускую паству ў верасні 2009 года і ў кастрычніку 2012 года, а таксама ў ліпені 2013 года. Цэркваў, узначаліў у сталіцы Рэспублікі Беларусь горадзе Мінску ўрачыстасці, прысвечаныя 1025-годдзю Вадохрышча Русі, У год святкавання 1000-годдзя благаслаўлёнай смерці святога роўнаапостальнага князя Уладзіміра і 70-годдзя Перамогі ў Вялікай Айчыннай Першасвяціцельскі візіт у Рэспубліку Беларусь. На гэты раз ён пабываў у Мінску і ў Брэсце.

Па благаславенні Свяцейшага Патрыярха Маскоўскага і ўсяе Русі Кірыла ў 2013 годзе ў горадзе Маскве, пры храме святой пакутніцы Ірыны ў Пакроўскім, было адкрыта Прадстаўніцтва Беларускага Экзархата пры Патрыярху Маскоўскім і ўсяе Русі. Рашэннем Сінода Беларускага Экзархата ў лютым 2014 года ў Мінску, у адным з будынкаў былога падвор'я Мінскіх архірэяў, адкрыта Патрыяршае Прадстаўніцтва Рускай Праваслаўнай Царквы ў Беларускім Экзархаце.