Колькі жыве на свеце чалавек, які разважае пра Бога, — столькі ён жадае убачыць славу Божую.

Блажэнны той, хто здольны ўбачыць славу Тварца ў мудрасці створанага Ім сусвету і ў прыгажосці зямной прыроды.

Мудры той, хто знаходзіць славу Гасподнюю ў сапраўдных ведах і адкрыццях, якімі Стварыцель кіруе чалавека да спасення.

Святы той, для каго пропаведзь славы Божай становіцца ладам думкі і ладам жыцця.

Але ніхто і ніколі ні на ёту не наблізіцца да разумення таго, што ёсць слава Уседзяржыцеля, калі не пастараецца выканаць галоўныя запаведзі Старога і Новага Запаветаў: «Узлюбі Госпада Бога твайго» і «Узлюбі бліжняга твайго» (пар.: Ляв. 19: 18; Друг. 6:5; Мф. 22:37-40).

Сведчанне веры выспявала ў свеце людзей доўгія стагоддзі і тысячагоддзі. Але толькі любімы вучань Хрыста, апостал Іаан Багаслоў, здолеў лаканічна абгрунтаваць яго: «Бог — гэта любоў, і хто знахо́дзіцца ў любо́ві, той знахо́дзіцца ў Богу, і Бог у ім. Любоў такой даскана́ласці дасяга́е ў нас, што мы будзем мець адва́гу ў дзень суда́, бо які Ён, такія і мы ў све́це гэтым» (1 Ін. 4:16-17).

...Мы дзейнічаем, як Ён. Так мог сказаць пра сябе апостал Любові, а нам, сённяшнім, больш адпаведна адказваць пра сябе на пытанне Божае словамі Шматпакутнага Іава: «Бо спытайся ў ранейшых родаў і паглыбся ў назіранні бацькоў іхніх; а мы — учарашнія і нічога ня ведаем, бо нашыя дні на зямлі — цень» (Іаў 8:8-9).

Сустрэча кожнага з нас адно з адным з'яўляецца ўжо не проста сустрэчай чалавека з чалавекам. Бо, сустракаючыся, мы вітаем адно аднаго — а ў Царкве ў такіх выпадках гаворыцца: «Хрыстос пасярод нас!» — і адказваюць: «І ёсць, і будзе!»

А як вы думаеце: хіба гэта не сустрэча з Госпадам? Мы — вобраз і падабенства Божае — вітаем адзін аднаго: «Хрыстос пасярод нас! — і гэта і ёсць сустрэча з Ім.

Але мы заўсёды чакаем чагосьці надзвычайнага, незвычайнага ... ці вартыя мы чагосьці незвычайнага, калі мы натуральнай сустрэчы адно з адным часам не радуемся?..

Давер — гэта з чалавечага пункту гледжання такі ж нелагічны стан, як, напрыклад, любоў і самаахвяраванне. Чаму мы давяраем таму ці іншаму чалавеку? Чаму і за што мы кагосьці любім, чаму ахвяруем сваім дзеля карысці іншага?..

Адказы на гэтыя пытанні не будуць паўнавартаснымі, не будуць праўдзівымі, калі ў іх аснове ляжыць толькі чалавечая логіка.

Але яны заўсёды сумленныя і зразумелыя, калі заснаваны на логіцы боскай, на тым неспасціжным чалавечаму розуму прадбачанні Усявышняга, якое ў хрысціянстве называецца промыслам, або прамысленнем Бога.

Тварэц усяго абдымае Сваёй любоўю і Сваёй творчай думкай кожны міг жыцця асобнага чалавека. І адначасова Ён мае апеку пра ўсё свеце ад першых да апошніх імгненняў яго быцця. Прамысленне Божае пра чалавека — гэта імкненне захаваць чалавека ў вечнасці, змясціўшы вечнасць у сэрцы чалавека.

Хрысціянства — гэта жыццё ў Богу, гэта выкананне закона, дадзенага Богам. Менавіта ў Царкве чалавек набывае найбольшую ступень свабоды, якая калі-небудзь адкрывалася перад ім.

Царква як супольнасць вучняў Хрыстовых заклікана дэманстраваць свету магчымасць і рэальнасць перамянення як чалавека, так і грамадства сілаю благадаці Божай, паводле слова Спасіцеля: «Так няхай све́ціць святло ваша перад людзьмí, каб яны бачылі вашы добрыя ўчы́нкі і ўслаўля́лі Айца вашага, Які на нябёсах»  (Мф. 5:16).

Адказнасць Царквы Хрыстовай за стварэнне — гэта перш за ўсё выхаванне адказнасці кожнага чалавека за змест уласнага сэрца, бо з яго выходзяць у свет намеры, накіраваныя як на яго знішчэнне, так і на яго выратаванне.

З багаслоўскага пункту гледжання, Бог — просты, таму і вера таксама простая па сваёй прыродзе. І асобныя людзі, якіх у добрым сэнсе называюць «прасцяцамі ў веры», могуць знаходзіцца ў зносінах з Богам па-за якімсьці [навуковым] багаслоўем. Аднак Царква не заклікае вернікаў да «спрашчэння», не прапаноўвае ім прымітыўных вераванняў. У гранічным сэнсе Царква мае справу з усімі людзьмі, з чалавечым грамадствам у цэлым. Прапаведуючы ўсім, яна сустракаецца з вышэйшымі праявамі чалавечай думкі і культуры і заклікана даваць адказ аб сваім спадзяванні на самым высокім інтэлектуальным узроўні.

Па слову апостала Паўла, Царква святая і беззаганная, бо «Хрыстос узлюбíў Царкву і адда́ў Сябе за яе»; Царква не мае «плямы ці заганы» (гл.: Эф. 5:25-27). Але я б сказаў, што вялікая драма для нас, хрысціян, заключаецца ў тым, што кожны з нас, членаў Царквы, уражаны грахом, — а мы акурат і складаем бачную, чалавечую частку Царквы.

Патлумачу гэтую думка глыбока справядлівымі словамі протаіерэя Георгія Флароўскага, рэктара Свята-Уладзімірскай праваслаўнай семінарыі ў Амерыцы († 1979). Тлумачачы ўяўную антыномію (Царква — святая і беззаганная, а мы, яе члены, — грэшныя), ён казаў, што мы, члены Царквы, адначасова in patria et in via (на бацькаўшчыне і ў дарозе — лац.), гэта значыць: мы ўжо ў Царкве — і мы яшчэ на шляху да яе. Наша ўсеагульная грахоўнасць ёсць не «недахоп» , а драма кожнага з нас і грамадства ў цэлым.

Цяпер не трэба захапляцца знешняй прыгажосьцю і дабрабытам Царквы. «Бог ... не ў рукатворных храмах жыве», — абвясціў апостал Павел у Афінах (Дзеі. 17:24).

Прыгожыя залатыя купалы! Мы Богу павінны даваць лепшае. Але вялікія патрабаванні зараз прад'яўляюцца святарству: акрамя высокай маральнасці, бездакорнай сумленнасці і ісціннай праваслаўнай духоўнасці — трэба яшчэ і гаварыць мовай сучаснага чалавека, дапамагаць у вырашэнні самых складаных праблем, якія ставіць перад веруючымі рэчаіснасць.

Хрысціянства — гэта жыццё ў Богу, гэта выкананне закона, дадзенага Богам. Менавіта ў Царкве чалавек набывае найбольшую ступень свабоды, якая калі-небудзь адкрывалася перад ім.

Царква як супольнасць вучняў Хрыстовых заклікана дэманстраваць свету магчымасць і рэальнасць перамянення як чалавека, так і грамадства сілаю благадаці Божай, паводле слова Спасіцеля: «Так няхай све́ціць святло ваша перад людзьмí, каб яны бачылі вашы добрыя ўчы́нкі і ўслаўля́лі Айца вашага, Які на нябёсах»  (Мф. 5:16).

Адказнасць Царквы Хрыстовай за стварэнне — гэта перш за ўсё выхаванне адказнасці кожнага чалавека за змест уласнага сэрца, бо з яго выходзяць у свет намеры, накіраваныя як на яго знішчэнне, так і на яго выратаванне.

З багаслоўскага пункту гледжання, Бог — просты, таму і вера таксама простая па сваёй прыродзе. І асобныя людзі, якіх у добрым сэнсе называюць «прасцяцамі ў веры», могуць знаходзіцца ў зносінах з Богам па-за якімсьці [навуковым] багаслоўем. Аднак Царква не заклікае вернікаў да «спрашчэння», не прапаноўвае ім прымітыўных вераванняў. У гранічным сэнсе Царква мае справу з усімі людзьмі, з чалавечым грамадствам у цэлым. Прапаведуючы ўсім, яна сустракаецца з вышэйшымі праявамі чалавечай думкі і культуры і заклікана даваць адказ аб сваім спадзяванні на самым высокім інтэлектуальным узроўні.

Па слову апостала Паўла, Царква святая і беззаганная, бо «Хрыстос узлюбíў Царкву і адда́ў Сябе за яе»; Царква не мае «плямы ці заганы» (гл.: Эф. 5:25-27). Але я б сказаў, што вялікая драма для нас, хрысціян, заключаецца ў тым, што кожны з нас, членаў Царквы, уражаны грахом, — а мы акурат і складаем бачную, чалавечую частку Царквы.

Патлумачу гэтую думка глыбока справядлівымі словамі протаіерэя Георгія Флароўскага, рэктара Свята-Уладзімірскай праваслаўнай семінарыі ў Амерыцы († 1979). Тлумачачы ўяўную антыномію (Царква — святая і беззаганная, а мы, яе члены, — грэшныя), ён казаў, што мы, члены Царквы, адначасова in patria et in via (на бацькаўшчыне і ў дарозе — лац.), гэта значыць: мы ўжо ў Царкве — і мы яшчэ на шляху да яе. Наша ўсеагульная грахоўнасць ёсць не «недахоп» , а драма кожнага з нас і грамадства ў цэлым.

Цяпер не трэба захапляцца знешняй прыгажосьцю і дабрабытам Царквы. «Бог ... не ў рукатворных храмах жыве», — абвясціў апостал Павел у Афінах (Дзеі. 17:24).

Прыгожыя залатыя купалы! Мы Богу павінны даваць лепшае. Але вялікія патрабаванні зараз прад'яўляюцца святарству: акрамя высокай маральнасці, бездакорнай сумленнасці і ісціннай праваслаўнай духоўнасці — трэба яшчэ і гаварыць мовай сучаснага чалавека, дапамагаць у вырашэнні самых складаных праблем, якія ставіць перад веруючымі рэчаіснасць.

Дух, душа і цела — вось чалавек.

Дух, які ад Бога, ажыўляе ў чалавечай прыродзе вобраз і падабенства Тварца і тым адрознівае чалавека ад любой іншай жывой істоты.

Несмяротная душа — як пачуццёвая, інтуітыўная складовая частка чалавечай прыроды — жыве ў крыві і засяроджваецца ў сэрцы. Таму сэрца здольна плакаць і смяяцца, мудрагеліць і глухнуць, разрывацца ад гора і перапаўняцца любоўю, ненавідзець і мілаваць...

Цела — як фізічная аснова ўсяго складу — цягне чалавека да зямлі, яно адчувае страсці і спакусы, патрабуе развіцця матэрыяльных умоў і ніколі не здавольваецца тым, чым валодае.

Вось чаму разумнае сэрца — гэта квінтэсенцыя чалавечай існасці.

У чалавеку ніколі не памірае чалавек, таму што ў ім незнішчальны вобраз Тварца. А таму і чалавек з'яўляецца творцам «аўтарам» таго, што ён стварае і здзяйсняе.

Чалавек чалавеку — брат і сястра. І кожны мае свой твар, сваю індывідуальнасць. Самасвядомасць асобы, індывідуальнасці, здавалася б, павінна спрыяць падзелу. Але ж — не! Гэта павінна прывесці нас да ўсведамлення таго, наколькі ж прамудра ўладкаваны гэты свет і чалавечы род, што ні адзін чалавек не паўторны. А калі гэтая асоба непаўторная — то якая ж яе каштоўнасць! І як можам мы гэтую непаўторную асобу абразіць, забіць, проста не звярнуць увагі...

Пераадолець грэх — значыць разарваць замкнёнае кола сваёй самасці, быць гатовым да самаадданых адносін з іншымі, бо тое багацце быцця, якое дараваў нам Бог, можа быць выпрабавана і перажыта толькі сумесна.

Міласэрнасць і дабрачыннасць — гэта не паслуга, не функцыя і не чарга сацыяльных праектаў. Міласэрнасць і дабрачыннасць — гэта сустрэчны двухбаковы рух сэрцаў, які адбываецца толькі пры ўмове ўзаемнасці братэрскай хрысціянскай любові і ўзаемнай ахвярнасці адно дзеля аднаго. Прымаючы, мы павінны ўмець дабрадзейнічаць сваім дабрачынцам, паводле слова святога апостала Паўла: «Нікому нічым не будзьце ў даўгу́, акрамя доўгу ўзае́мнай любові; бо хто лю́біць іншага, той вы́канаў закон» (Рым. 13:8).

Сэнс існавання чалавека - у тым, каб перасягнуць сваё «чалавецтва» і стаць чалавекам праз зносіны з прэмірным Богам.

Пакліканнем чалавека ад яго грэхападзення аж да гэтага дня быў і застаецца пакаяны клопат аб памяншэнні пакуты зямлі за грахі роду людскога. Калі старажытныя казалі: «Пазнай сябе — і ты спазнаеш увесь свет», то мы маем права асэнсаваць гэтае выслоўе па-хрысціянску: «Папраў сябе — і ты паслужыш выпраўленню асяроддзя, якое цябе атачае». што стварыў Гасподзь. І тады цэласць яго асобы абумоўлівае раўнавагу ў навакольным яго прыродзе. усім» (гл. I Кар. 9: 22), каб здолець знайсці ў Бібліі, у Евангеллі Хрыстовым, у гісторыі нашай Царквы і нашай Айчыны, у асабістым духоўным вопыце адказ на любое пытанне чалавека і на любы выклік часу.

«Не бойся, малы статак» (Лк. 12: 32), — сказаў Збавіцель і гэтым даў зразумець, што ў грамадстве мы заўсёды будзем заставацца ў меншасці і не павінны імкнуцца стаць большасцю любой цаной. Толькі будзем з Хрыстом!«Будзьце мужнымі: Я перамог свет» (Ін. 16: 33), — сказаў Збавіцель. Трэба адно - быць адданым Хрысту і не баяцца збянтэжанасці.

Хрыстос нам наказаў радавацца, таму што мзда наша «шмат на нябёсах» (Мф. 5: 12). І ўсе нашыя жыццёвыя клопаты, скрухі, хваробы душэўныя і цялесныя, — усё гэта зямное, і яно тут і застанецца. Усё гэта для таго, каб вы маральна ўмацоўваліся, удасканальваліся, пераносячы груз пакут. Усё гэта дзеля Царства Нябеснага. Бо мы ж не возьмем туды нічога зямнога. І скрухі не возьмем. Возьмем толькі добрыя справы. Вось наша багацце!

Боская спадчына неаддзельная ад чары, якую неабходна прыняць і выпіць. Гэтая чара трыадзіна, бо натворана евангельскімі падзеямі Тайнай вячэры, Гефсіманскага малення і Галгофскіх пакут. Мы не закліканы да выбару адной з іх. Мы пакліканы прыняць і радасць Эўхарыстыі ў Сіёнскай святліцы, і смяротны смутак у садзе на Аліўнай гары, і Боскую Кроў, разлітую распінальнікамі.

Вера ў Бога і туга па ўрачыстасці Яго Закона складае неад'емны метафізічны элемент чалавечага быцця, яна экзістэнцыйна ўкаранена ў глыбіні нашай істоты.

Мне здаецца, што даверлівая вера Богу паклікана засяроджвацца ў чалавечым сэрцы як цвёрдасць ведаў. Калі Сімвал хрысціянскай веры становіцца сэнсам усіх іншых ведаў, якія знаходзяць у ім сваю перспектыву, тады чалавек плоданасіць справамі веры і добрым вядзеннем, апраўдваючы словы Збавіцеля: «Я ёсць лаза, а вы — галіны; хто знаходзіцца ўва Мне, і Я ў ім, той прыносіць шмат плоду; бо без Мяне не можаце рабіць нічога» (Ін. 15: 5).

 На цуд спадзяюцца тыя, каму бракуе веры. Вера - гэта праца, часам такая цяжкая, што называецца подзвігам. У пацверджанне прывяду словы апостала Якава аб тым, што «вера без спраў мёртвая» (Як. 2: 20). Самы вялікі цуд, які заўсёды перад вачыма чалавека, але які трэба ўмець адрозніць у мітусні свету, - гэта асабістая сустрэча з Богам. Гэта сапраўды цуд з цудаў, які здольны пераўтварыць жыццё адной асобы і ўсяго роду чалавечага. А цуды з вобласці казак сутнасць не больш чым мроі: яны гэтак жа адрозніваюцца ад цудаў веры, як дзіцячая гульня ў лялькі ад сапраўднага сямейнага жыцця.

Па сваёй прыродзе маладосць шукае свабоды… Хоць часам і не заўсёды ўяўляе, у чым жа яна складаецца. Але для нас, хрысціян, няма таямніцы ў гэтым пытанні і не можа быць блуканняў на гэтым шляху! Бо гэты шлях жыцця праклаў для роду чалавечага Сам Хрыстос Збавіцель, Які сказаў: «Калі будзеце ў слове Маім, то вы сапраўды Мае вучні, і спазнаеце ісціну, і ісціна зробіць вас свабоднымі» (Ін. 8: 31-32).

Ёсць такі выраз у святаайцоўскай і жыццёвай літаратуры: «цвёрда стаяць у веры». Гэта значыць маладому чалавеку, а таксама яго бацькам варта старацца змалку зацвердзіць у душы непарушны духоўны стрыжань, вакол якога фармуецца асоба, - пачынаючы ад характару і густаў чалавека і заканчваючы яго разуменнем такіх з'яў, як вернасць і гонар, каханне і сяброўства, прынцыповасць і памяркоўнасць. Іншымі словамі, у кожнага чалавека павінна быць унутранае абгрунтаванне адказаў на пытанні: дзеля чаго ён жыве і завошта ён гатовы аддаць сваё жыццё. Той, хто не можа адказаць на іх, стаіць на месцы ў сваім асобасным і духоўным развіцці… Духоўны рух па сваім кірунку крыжападобны — уверх, ад зямлі да неба, і ў бакі, ад сэрца да сэрца.

Каханне - гэта подзвіг. Калі ў Касцёле здзяйсняецца Таінства Бракавенчання, Касцёл спявае: «Святыя пакутнікі!» А чаму? Таму што жыццё мужа і жонкі, маладых, неспрактыкаваных, юных сэрцаў, захопленых адзін адным, разглядаецца як подзвіг. Гэта подзвіг, дарагія мае! І таму навучыцеся захоўваць узнікшае паміж вамі пачуццё кахання ўсё жыццё. Навучыцеся саступаць адзін аднаму. Шлюб - гэта не свята і не шпацыр па жыцці! Гэта подзвіг, які ў Таінстве Шлюбу бярэ шлюб царскімі вянкамі ў вобраз будучай Боскай адплаты. Хто гэты подзвіг ажыццявіць і пройдзе ўсё жыццё ў пары з каханым і кахаючым мужам, прыносячы ў ахвяру сваё сябелюбства дзеля адзінства і каханні, — той бярэ шлюб Богам вянком праўдзівым павек.

Разводзяцца не толькі маладыя, але часам і людзі старэчага ўзросту, і не толькі тыя, у каго няма годнага жылля або дастатковых фінансавых сродкаў, але і «багатыя і знакамітыя». Адказ на пытанне "чаму?" крыецца ў сэрцах людзей, і ён гэтак жа разнастайны, наколькі разнастайныя чалавечыя лёсы. Што ж рабіць? Успомніць аб гонары і славе. Так-так! Пра тыя самыя дары, якія ў час царкоўнага Таінства Вянчання святар запытвае для маладых у Бога: «Славы і гонарам вянчай іх!» Не хаваю, мне даводзіцца разглядаць прашэнні аб зняцці царкоўнага благаславення са шлюбу, калі муж і жонка. Гэта вельмі сумная тэма, таму што гаворка ідзе пра незахаванне таго гонару і пра марнаванне той славы, якую Бог, несумненна, даў ім падчас здзяйснення Таінства. Калі б мы сапраўды памяталі, што кожны чалавек — гэта выява і падабенства Бога! Як больш бы клапаціліся адзін пра аднаго, як баяліся абразіць Бога, прыніжаючы іншага чалавека! Паверце, гэта не рытарычныя воклічы... Як жа знайсці вынахад? чалавека.

Бо і … псалмаспевец Давід, і яго сын, прамудры Эклезіяст, казалі, што«пачатак мудрасці - страх Гасподні» (Пс. 110: 10; Прытч. 1: 1: 1: 1: 1: 1: 1; І гэты страх – зусім не панічны жах перад магчымым пакараннем, але менавіта асцярога абразіць Бога, страх перад магчымасцю вольна ці мімаволі адштурхнуць Творцу, адхіліць Яго якая захоўвае правіцу і застацца сам-насам са сваімі грахамі і са смерцю…

Гасподзь наш Ісус Хрыстос назваў Сваіх вучняў і паслядоўнікаў соллю зямлі (Мф. 5: 13). Важна, каб у нашы дні хрысціяне на ўзроўні сваіх сем'яў, супольнасцяў, Цэркваў увесь час памяталі аб сваім пакліканні сведчыць ісціны Хрыстовы жыццём і справамі сваімі. Гэта іх актыўнасць і здольная надаваць адпаведны «густ» сучаснаму свету і садзейнічаць яго ператварэнню.

Багаслоўе не з'яўляецца «ўнутранай справай» Касцёла. Яно заклікана адказваць на пытанні і выклікі сучаснасці, звяртаючыся да жывога чалавека, улічваючы яго ідэалы і сумневы, яго інтэлектуальныя пошукі і духоўныя патрэбы. Багаслоўе па сутнасьці свайму антрапалагічнае, таму што яго адрасатам з'яўляецца чалавек.

Калі душа цягнецца да духоўнага, калі цела ўтаймавана духам, тады і сам чалавек, і ствараная ім культура прасвятляюцца і навечна застаюцца яркімі зоркамі на цёмным небасхіле.

яго асабістая духоўнасць ці бездухоўнасць могуць служыць вызначэннем гістарычнай якасці часу, у якім ён жыве.

Хрысціянскае веравучэнне заўсёды супрацьпастаўляла дзікаму абліччу нацыяналізму сапраўдны патрыятызм. Гэтыя два паняцці не маюць нічога агульнага паміж сабой! Калі нацыяналізм не хоча ведаць братэрства паміж людзьмі, імкнецца да перавагі над іншымі і прыводзіць да горшых формаў дэспатыі, то патрыятызм, патрабуючы ад чалавека любові да Радзімы і свайго народа, ніколі не абвяргае годнасці іншых нацый і каштоўнасці іх культур. Чалавек, прасякнуты пачуццём патрыятызму, з любоўю і павагай ставіцца да дасягненняў іншых народаў. Для яго неабходнасць супрацоўніцтва, даверу і ўзаемазносін з людзьмі іншых нацыянальнасцяў становіцца жыццёвай патрэбай.

адной з самых галоўных прычын тых трагедый, якія спасціглі народы Еўропы ў ХХ стагоддзі, была менавіта гэтая, вымаўленая і запісаная ў Святым Пісанні тры з чвэрцю тысячагоддзя таму, — «надмілася сэрца тваё, і забыўся ты... Бога» (пар.: друг. 8: 14).

хацелася б нагадаць нашаму часу, які змяніў так шмат каштоўнасных арыентацый, пра вялікую трыяду хрысціянскіх каштоўнасцяў: пра веру, пра надзею і пра каханне.

яны знаходзяцца ў цудоўнай гармоніі, і кожная падтрымлівае іншую. На самай справе: калі ты больш не любіш і не спадзяешся — то хіба ўсё яшчэ верыш? Калі не верыш і не спадзяешся — то ці можаш любіць? І калі не любіш і не верыш — то на што спадзяешся?

па матэрыялах кнігі «думкі сэрца»

(Выдавецтва Свята-Елісавецінскага манастыра горада Мінска, 2010 год).